محمد قاسم بن حاجى محمد كاشانى ( سرورى )

180

فرهنگ مجمع الفرس ( فارسى )

ببوسيدن - يعنى اميد داشتن - و در نسخهء حليمى بمعنى تواضع كردن و چاپلوسى كردن نيز آمده . بن - [ بفتح باء ] ون باشد كه به عربى حبة - الخضراء و بتركى چتلاقوچ گويند و در فرهنگ بمعنى خرمن و بمعنى باغ و زراعت نيز آورده . و [ بضم باء ] بمعنى بيخ و پايان هر چيز باشد . چنان كه « 1 » شيخ سعدى گويد : بيت سخن را سرست اى خردمند و بن « 2 » * مياور سخن در ميان سخن بنكران - آنچه در ته ديگ بريان شده باشد از طعام . مثالش مولوى معنوى : بيت تا ز « 3 » بسيارى آن زر نشكهند * بنكرانى « 4 » پيش آن مهمان نهند و [ بحذف نون « 21 » ] نيز آيد . مثالش احمد اطعمه گويد : بيت هريسه از بكران كرد راست سربندى * زرشك آنكه سر آغوش بود بر پايش بادبرين « 22 » - باد صبا باشد . مثالش شمس فخرى گويد : بيت به زير چرخ برين بىمثال فرمانش * به روى خاك نيارد وزيد باد برين و حكيم سنائى نيز گويد : بيت از غلامان سبك يكى بگزين * كه رود زى نسا چو باد برين بادفوردبن - [ بفتح فا و واو و سكون راى مهمله و كسر دال ] باددبور . كذا فى التحفه . مثالش استاد « 5 » رودكى فرمايد : شعر گيتيت « 6 » چنين آيد و گردنده « 7 » بدين‌سان * هم باد برين آيد « 8 » و هم بادفوردين و يوسف « 9 » عروضى نيز گويد : بيت خلقانش كرد جامهء زنگارى * اين تند و تيز بادفوردينا برون - [ بكسر باء و ضم راى مهمله ] گويند برون تو ، يعنى براى تو . كذا فى التحفه . مثالش استاد رودكى فرمايد : شعر ياد كن زيرت اندرون تخته « 10 » * تو بر آن « 11 » خوار خوابنيده ستان جعد مويانت جعد كنده همىببريده * برون تو پستان و مختصر بيرون كه ضد درون باشد نيز آمده « 12 » مثال اين معنى شيخ نظامى فرمايد : بيت برون آمد مهين شهسواران « 13 » * پياده « 14 » در ركابش تاج‌داران بژن - [ بزاى فارسى . به وزن رسن ] گل سياه حوض باشد كه آن را لاى نيز گويند . كذا فى التحفه « 23 » . بلكن - [ به وزن الكن ] منجنيق باشد . مثالش « 15 » شمس فخرى گويد : شعر « 16 » ز سيل خيز فنا ايمنست قصر بقات * چنان كه حصن فلكها ز صدمت بلكن و در شرفنامه بمعنى سر ديوار باشد . مثال اين معنى زين الدين سجزى گويد :

--> ( 1 ) اصل : چنانچه . ( 2 ) « س » « ب » : بن . ( متن از « ن » است ) . ( 3 ) « س » : تار . ( 4 ) در مثنوى : بيكران آمده است . ( 5 ) « ن » : مثالش ؛ « س » : استاد . ( متن از « ب » است ) . ( 6 ) « س » : كيتب ؛ « ب » : كسب ؛ « س » : ليتيت . ( متن از ديوان رودكى است ) . ( 7 ) « س » : كردند . ( 8 ) « س » : آمد . ( 9 ) اصل : يوسفى . ( متن تصحيح قياسيست ) . ( 10 ) كذا در « ن » و « ب » ؛ در ديوان رودكى : تن شوى ( 11 ) « ن » : كوبرو . در لغت نامهء اسدى تو بر او . ( 12 ) « نيز آمده » . در « س » نيست از « ب » است . ( 13 ) « س » : شهسوران . ( 14 ) « س » : بياده . ( 15 ) اين كلمه از « ب » ست . ( 16 ) اين كلمه از « ن » است . ( 21 ) يعنى : بكران . ( 22 ) ظاهرا : بادبزين . و از قافيهء شعر شنائى نيز صحت آن پيداست ( 23 ) بيشك مصحف لژن است .